Rug

Rugpijn en psychische stress

Dr. med. Sophie Wenzel, arts in het vakgebied psychiatrie en psychotherapie, in interview

In ons interview legt dr. med. Sophie Wenzel uit hoe rugpijn en stress samenhangen en hoe je aan deze vicieuze cirkel kunt ontsnappen.

Rugpijn en psychische stress: inhoudsopgave

Stress: definitie en typische oorzaken

Redactie: Wat is stress eigenlijk precies?

Sophie Wenzel: „Stress" is een vrij breed begrip. In wezen gaat het daarbij eerst gewoon om een lichamelijke en psychische reactie van het lichaam op een buitengewone eis. Het lichaam mobiliseert in elk geval bepaalde boodschapperstoffen in de hersenen en hormonen, zoals bijvoorbeeld cortisol en adrenaline, om snel, krachtig en geconcentreerd te zijn. Deze reactie helpt ons om manieren te vinden om de eis aan te kunnen. Het gaat daarbij om een „speciaal programma" voor bijzonder uitdagende situaties, en het is niet als permanente stand bedoeld. Dienovereenkomstig putten de stressreacties lichaam en geest uit als ze te vaak ingezet worden.

Redactie: Wat zijn typische oorzaken voor stress?

Sophie Wenzel: Als aanleiding voor stress komen heel verschillende prikkels in aanmerking. Dat kunnen zowel negatieve als positieve zijn: ook een sportieve wedstrijd of buitengewoon veeleisende taken op het werk zijn stress, die ons lichaam tot topprestaties aanzet. In zekere mate hoort stress hier en daar dus bij het leven. Maar natuurlijk reageren mensen daar verschillend op, afhankelijk van hun lichamelijke conditie en cognitieve vaardigheden. Doorslaggevend voor de vraag of we de situatie als belastend of uitdagend ervaren, zijn vooral twee voorwaarden: hoe lang de stress aanhoudt en of we het gevoel hebben de gebeurtenis te kunnen beïnvloeden, dus er niet hulpeloos aan overgeleverd te zijn.

Stress en rugpijn

Redactie: Welk verband is er tussen stress oftewel psychosociale belastingen en rugpijn?

Sophie Wenzel: Het volgende mechanisme is waarschijnlijk nog goed te begrijpen: sterke psychische voortdurende spanning leidt tot een blijvende stresssituatie voor het lichaam, vaak tot in de slaap. Die uit zich onder andere in gespannen spieren en verandering van de houding, en dat veroorzaakt op zijn beurt klachten in het rug- en nekgebied.

Men weet inmiddels dat bij een heel groot deel van de mensen met rugpijn psychosociale oorzaken er doorslaggevend toe bijdragen dat acute rugpijn chronisch wordt. Het is dus heel belangrijk dat men deze oorzaken vroeg onderzoekt. Helaas vrezen patiënten met lichamelijke klachten, bij wie men een psychogene oorzaak vermoedt, vaak dat men hun de pijn niet gelooft. Men zou hun immers kunnen verwijten dat ze zich de pijn maar inbeelden. Dat is hinderlijk en berust op een wijdverbreid misverstand. De klachten zijn aanwezig, alleen de oorzaak kan nu eenmaal ook van psychische aard zijn.

Redactie: Welke stressfactoren oftewel psychosociale factoren leiden vaak tot rugpijn?

Sophie Wenzel: Vaak wordt een depressieve stemming als aanleiding voor niet-specifieke rugpijn genoemd. Deze stemming wordt bijna altijd door beroepsmatige, familiale en andere „psychosociale" belastingsfactoren veroorzaakt. Om er maar een paar van zulke psychosociale probleemgebieden te noemen: dat kunnen financiële zorgen zijn, over- maar ook onderbelasting op het werk, spanningen en gebrek aan waardering onder collega's, lange pendelafstanden naar het werk, gebrek aan familiale steun, ruzie in de familie, zorgen om een ziek familielid, maar ook onuitgesproken moeilijkheden in de relatie en eenzaamheid.

Redactie: Kan rugpijn tot stress leiden?

Sophie Wenzel: Absoluut. We moeten immers bedenken dat een stressreactie ontstaat om een grote belasting te dragen. Pijn is een waarschuwingssignaal: het lichaam moet iets bedenken zodat de pijn ophoudt! Daarmee is pijn een goede reden voor een stressreactie. Bij niet-specifieke rugpijn is er zo goed als geen reden om jezelf te moeten ontzien. En toch hebben de getroffenen vaak het gevoel precies dat te doen. Dat kan ertoe leiden dat ze zich terugtrekken en gezelschap mijden. Daar komt bij dat ze zich vanwege de klachten meer moeten inspannen om actief te zijn. Zelfs alledaagse handelingen vallen dan zwaarder en ook aangename bezigheden zijn niet leuk meer. Rugpijn leidt dus direct en indirect tot een stressreactie van het lichaam.

Redactie: Gaat het om een soort vicieuze cirkel, oftewel rugpijn leidt tot stress en die stress versterkt op zijn beurt de rugpijn?

Sophie Wenzel: Dat is zelfs een heel klassieke vicieuze cirkel. De ingang is de nagelaten beweging vanwege de pijn en het aannemen van een ontziehouding. Dat is in principe begrijpelijk, want pijn kan angstig maken. Maar gebrek aan beweging leidt tot spierafbraak, verkramping van de spieren en verhardingen, wat allemaal nog meer rugproblemen veroorzaakt. Lastig wordt het geheel als het zogenaamde „pijngeheugen" zich inschakelt. Langdurige pijn kan er namelijk toe leiden dat pijnreceptoren permanent gevoeliger op pijn reageren. De pijn maakt zich dus in zekere zin zelfstandig, verliest zijn functie als waarschuwingssignaal en is nog maar moeilijk te behandelen.

Als men zich terugtrekt en ontziet, kan dat er op zijn beurt toe leiden dat men zijn dagelijks leven niet meer zo goed voor elkaar krijgt, in gewicht aankomt, ontevreden wordt enzovoort. Dan kan het soms behoorlijk moeilijk worden om positief te denken. De negatieve stemming bevordert op haar beurt rugpijn.

Actief worden tegen rugpijn

Redactie: Hoe kan ik rugpijn effectief aanpakken?

Sophie Wenzel: Het doel zou moeten zijn om de rugpijn niet de overhand te laten krijgen over jezelf en je leven, maar weer het gevoel te krijgen zelf invloed op de klachten te kunnen uitoefenen.

In de vicieuze cirkel van rugpijn spelen negatieve gedachten een grote rol: misschien weten we al dat beweging onze rugpijn zou verlichten. En toch komen er gedachten op zoals „Ik ontzie mezelf vandaag liever even, anders gaat de pijn nooit over". Zulke gedachten ondersteunen het vermijden en voeren ons verder de vicieuze cirkel in, ze zijn dus niet bijzonder nuttig. Als we ons nu bewust maken dat we invloed op onze gedachten kunnen uitoefenen, kunnen we ze met wat afstand onder de loep nemen.

Met behulp van technieken uit de cognitieve gedragstherapie kunnen we de destructieve, negatieve gedachten als zodanig ontmaskeren en er actief iets tegenover stellen. Zinnen zoals „Ik weet dat het me zwaarvalt, maar na de beweging zal ik me beter voelen" zijn positief geformuleerd en oplossingsgericht. Als ik het nu voor elkaar krijg om deze zin in daden om te zetten, maak ik waarschijnlijk de ervaring dat de beweging een aangenaam effect op mijn rugpijn heeft. Dit goede gevoel bemoedigt me dan waarschijnlijk de volgende keer om niet zo lang te aarzelen en meteen naar buiten te gaan.

Sommige mensen maken zich grote zorgen om het innemen van pijnstillers. In sommige gevallen is het zeker gepast om pijnstillers in te nemen, want dan valt het makkelijker om te bewegen en weer actief te worden. Goed is ook om te weten welke ontspanningsmethoden je helpen, zoals bijvoorbeeld warmtekussens of een bad.

Ook ortheses en bandages, waar je altijd op kunt terugvallen, zijn goede aanvullingen op pijnstillers. Ze ontlasten de wervelkolom en stabiliseren de rug, wat je weer meer zekerheid bij beweging geeft.

Om ondanks rugpijn tevreden te zijn en die op lange termijn te overwinnen, kan het nodig zijn om je doelen met betrekking tot de rugklachten wat lager te stellen, dus bijvoorbeeld niet de „volledige pijnvrijheid" na te streven. Daarbij helpt het om te weten welke middelen je tot je beschikking hebt om de klachten draaglijker te maken.

Redactie: Zijn er algemene gedragstips voor een betere stress- en pijnaanpak bij niet-specifieke rugpijn?

Sophie Wenzel: Om rugpijn weer kwijt te raken en te voorkomen, is het uitermate belangrijk dat we voldoende bewegen. Trap lopen in plaats van met de lift, korte afstanden naar het werk met de fiets afleggen, wandelingen aan het einde van de dag inbouwen. Beweging, vooral in de buitenlucht, vermindert stress en maakt het hoofd nog leeg ook.

Niet zelden is men echter onzeker als men aan rugpijn lijdt, en durft men bepaalde bewegingen niet meer aan. Op dit punt kan het dragen van een orthese zinvol zijn, die de rug ondersteunt en daardoor zekerheid geeft. Dan kan men zich gerustgesteld weer aan de beweging wijden.

Voor degenen die zich blijvend gespannen voelen, kunnen ook ontspanningsmethoden zoals progressieve spierontspanning volgens Jacobson nuttig zijn. Veel mensen bevalt bijvoorbeeld ook yoga en pilates, omdat die sport en ontspanning met elkaar combineren.

Op het werk zouden we erop moeten letten onze pauzes ook echt te nemen en het werk dan zo goed mogelijk even opzij te schuiven. Misschien is er zelfs de mogelijkheid om een kleine wandeling te maken of je lunch in de buitenlucht te nemen. In elk geval zouden we onze hoofdwerkplek indien mogelijk even moeten verlaten.

Redactie: Wanneer zouden rugpatiënten zich onder psychotherapeutische behandeling moeten begeven?

Sophie Wenzel: Als we over een langere periode ondanks alle inspanningen niet van de rugpijn afkomen, ons misschien zelfs steeds meer van sociale activiteiten, familiale verplichtingen en hobby's terugtrekken; als we daarnaast steeds vaker ziekgemeld, blijvend verdrietig en neerslachtig zijn, de rugpijn ons dus steeds meer in beslag neemt, de slaap rooft en van een tevreden leven afsnijdt, dan is het tijd om erover na te denken of een psychotherapie in aanmerking komt.