Lip- en lymfoedeem

Dikke voeten: op zoek naar de oorzaak

Hoe lymfoedeem wordt vastgesteld en waar je bij het bezoek aan de arts op moet letten

Een vrouw met blond haar en blauwe kleding, waaronder een blauwe panty, trui en sneakers, loopt een klein betonnen trapje af voor een lichtblauwe houten wand met een rode rand.

Peter Nolte is lymfoloog en begeleidt in zijn gespecialiseerde praktijk zo'n 100 nieuwe patiënten per jaar. Vaak heeft hij vrouwen, en soms ook mannen of zelfs kinderen, in zijn behandelkamer zitten die al vele jaren last hebben van zware benen of dikke voeten. De diagnose lymfoedeem heeft tot dan toe nog geen arts gesteld. We spraken met Peter Nolte over de vraag waarom lymfoedeem vaak pas laat wordt ontdekt en welke aanpak het meeste succes belooft.

Gezwollen benen en dikke voeten: de oorzaak op het spoor komen

Redactie: Gezwollen benen en dikke voeten in combinatie met een drukgevoelige huid wijzen op een ernstige aandoening. Toch worden mensen vaak als te zwaar bestempeld. Waarom blijft lymfoedeem vaak lange tijd onontdekt?

Peter Nolte: Omdat in de meeste praktijken een enorme tijdsdruk heerst, kunnen veel artsen de oorzaak niet direct op het spoor komen. Maar ik merk ook dat er veel onwetendheid bestaat over de aandoening lymfoedeem. Dan wordt niet gevraagd „Waarom heeft ze dikke voeten?“, maar worden er te snel behandelingen voorgeschreven. Vaak wordt bij de patiënten een hart- of nierinsufficiëntie vermoed en wordt er met een vochtafdrijvende behandeling begonnen. Maar dat is volledig de verkeerde weg!

Redactie: Als oedeem in de benen dus lang niet wordt herkend, welke weg hebben de patiënten dan al achter de rug voordat ze bij u in de praktijk komen?

Peter Nolte: De meesten van hen hebben helaas veel ervaring met diëten opgedaan. „Heeft u dikke benen? Dan moet u afvallen“, is vaak het eerste wat er gezegd wordt. Dit vooroordeel komt heel vaak voor. Meestal hebben de patiënten al tien tot twintig artsen bezocht voordat ze bij mij komen.

Een oudere vrouw met kort grijs haar staat buiten op een geplaveid pad en lacht opzij. Ze draagt een blauw bovenstuk met blauwe handschoenen, een olijfgroen jasje en een smartwatch; op de achtergrond bomen en klimplanten.

De basis:

Het lymfestelsel in het kort uitgelegd

Dag in, dag uit maakt je lichaam ongeveer twee tot drie liter lymfevocht aan, de zogenoemde lymfe. De taak daarvan is het reinigen van het weefsel tussen de cellen en het onttrekken van vocht. Het lymfestelsel is na de bloedsomloop het tweede belangrijke circulatieorgaan van het menselijk lichaam en een essentieel onderdeel van je immuunsysteem.

De stofwisselingsprocessen van je lichaam, maar ook invloeden van buitenaf, zorgen voor het ontstaan van afvalproducten zoals celresten, eiwitten en restanten van bacteriën. Het probleem: dit gebeurt vaak in het weefsel buiten de aderen om, dus de afvoer verloopt op een andere manier. Hier komt het lymfestelsel in beeld. Vanaf de lymfecapillairen, die overal in het weefsel van het lichaam als eenrichtingsstraten beginnen, worden deze afvalstoffen met het lymfevocht naar de lymfebanen getransporteerd. Met behulp van witte bloedcellen, lichaamseigen afweerstoffen en uitgerijpte afweercellen wordt de lymfe vervolgens in de lymfeknopen gereinigd. Het gereinigde lymfevocht stroomt uiteindelijk in de zogenoemde adershoeken en daarmee terug in de bloedsomloop.

Je zou dus kunnen zeggen: je lymfestelsel is je lichaamseigen en 100% biologische ontgiftings- en filtersysteem.

Lymfoedeem laten vaststellen door specialisten

Redactie: Wat brengt ze na deze voorgeschiedenis eigenlijk nog zover om een volgende arts, namelijk u, te raadplegen?

Peter Nolte: De lijdensdruk wordt steeds groter. Pijn en stijfheid nemen toe. Ook deukjes in de huid en een blijvend spanningsgevoel in de benen zijn hinderlijk. Dat gaat zelfs zover dat sommige patiënten aan huis gekluisterd zijn. En natuurlijk hebben ze zich inmiddels op internet geïnformeerd en vermoeden ze dat ze lymfoedeem zouden kunnen hebben.

Lymfoedeem: de stuwing in je lichaam

Bij lymfoedeem gaat het om een stoornis in de afvoer van lymfe. Die leidt ertoe dat zich lymfevocht in het weefsel ophoopt. Dat zorgt voor een flinke zwelling in het aangedane deel van het lichaam. Onbehandeld schrijdt het lymfoedeem steeds verder voort. Op een gegeven moment is het weefsel verhard, de huid gespannen, en zijn de patiënten in hun beweeglijkheid sterk beperkt. Bovendien stijgt het risico op infecties. Een behandeling van de afvoerstoornis is dus onmisbaar. Lymfoedeem kan zich overal in het lichaam vormen. Het komt echter het meest voor aan de armen en benen.

Naar het thema lip- en lymfoedeem ›

Redactie: En wat doet u dan?

Peter Nolte: Ik begrijp de aandoening, in de letterlijke zin van het woord, want: ik betast het lymfoedeem. Daar moeten alle patiënten op letten. Om een betrouwbare diagnose te kunnen stellen, moeten artsen het hele lichaam op oedeem onderzoeken. Dat is belangrijk. En daarna vraag ik de patiënten wat ze willen. Velen willen een lymfedrainage, misschien ook omdat die maatregel op internet zo aanwezig is. Daarbij is de lymfedrainage slechts een ondersteuning, zodat lymfevocht kan afvloeien. Het is geen behandeling. En zonder aansluitende compressie sowieso volledig zinloos.

Behandeling van lymfoedeem: de vijf pijlers van de KFO

Redactie: Als de lymfedrainage alleen niet helpt, wat stelt u dan in plaats daarvan voor?

Peter Nolte: De meest effectieve behandeling is de complexe fysieke ontstuwingstherapie met haar vijf pijlers: compressie, lymfedrainage, zelfmanagement, beweging en huidverzorging. Het allerbelangrijkste daarbij is de compressie, want het gaat in zekere zin om een mechanische aandoening. Als de lymfe zich in het weefsel verzamelt, helpt blijvende druk van buitenaf om die beter te laten afvloeien. En geen drainage of tabletten. Minstens zo belangrijk als compressie is bovendien een hoge mate van motivatie bij de patiënten.

Redactie: Waarom?

Peter Nolte: Omdat ze hun hele leven lang deze behandeling moeten volhouden, anders neemt het oedeem aan voeten, handen, armen of benen weer toe. Minder pijn en slankere benen of armen krijgt alleen wie zich discipline oplegt en de behandeling in zijn dagelijks leven inpast. Daarvoor hebben de patiënten doorzettingsvermogen nodig, en vooral het vaste voornemen om echt iets in hun leven te willen veranderen.

Bij lymfoedeem zijn compressiekousen een belangrijk onderdeel van je behandeling

Redactie: Dat klinkt als een hele uitdaging.

Peter Nolte: Dat is het ook. Maar de moeite wordt beloond: na vier weken intensieve behandeling laten zich meestal de eerste resultaten zien. Als eerste verdwijnt de pijn, en dat is toch al wat!

Redactie: Als uw patiënten het toch een keer aan vertrouwen ontbreekt, hoe motiveert u ze dan?

Peter Nolte: In het begin sluit ik met elk van hen een behandelovereenkomst en leggen we een behandeldoel vast. Sommigen wensen zich bijvoorbeeld om weer eens kniehoge laarzen te kunnen dragen. Dan schrijven we als doel op: ik wil dat mijn benen zo slank worden dat ik laarzen kan dragen. En het mooiste is dan, als de patiënten op een dag met laarzen de praktijk binnenkomen en zeggen: „Kijk eens, het is me gelukt!“

Twijfel je of je oedeem hebt?

De zelftest geeft je houvast.

Doe nu de zelftest ›

Opmerking voor artsen:

Op het gebied van de lymfologie bieden de Ärztekammer Westfalen-Lippe en de Lymphologic - Medizinische Weiterbildungs GmbH in Aschaffenburg bijscholingen aan.